Kitap incelemelerine kaldığım yerden bu sefer “Biz” kitabı ile devam ediyorum. Kara Dörtleme’nin hepsinin incelemesi gelecek inşallah. 1984’ü yeniden okumam ve üzerine düşünmem gerekecek. Diğerlerinden daha önde olduğundan mütevellit daha ayrıntılı ve özentili bir çalışma istiyor kendisi. Fahrenheit 451 ve Cesur Yeni Dünya incelemelerim oldukça vasat ve acemiceydi. Üstünkörü yapmamıştım, yazarken bir emek harcamıştım fakat şimdi bakınca şahsen bana epey yetersiz incelemeler olarak gözüktü ikisi. Tabii ki ben bir kitap eleştirmeni değilim, öyle bir gayem de yok. Bu hususu baştan belirteyim. Kendi çapımda okuduğum kitapları diğer okurlara anlatmak istiyorum. Meşhur distopyaların doğmasına neden olan Biz hakkında da bir inceleme yapmasak ayıp olurdu. Dolayısıyla uzun zaman sonra yine bir bilim kurgu incelemesiyle karşınızda olacağım.
Biz, Nasıl Bir Evren Anlatıyor?
Bu evrende yine diğer distopyalarda gördüğümüz otoriter tek devlet modelini görüyoruz. 26. yy’da insanlık gelişmiş bir teknolojiye sahip olur. Büyük bir savaş sonrası kendilerini “Tek Devlet” adını verdikleri bir bölgeye kapatırlar. Bu savaştan sonra devrim gerçekleşir ve yepyeni bir dünya kurulur. Mahremiyetlerini ve cezalandırılma hakkı dışındaki bütün haklarını Tek Devlet’in biricik yöneticisine devrederler. Başlarındaki bu yönetici de Velinimet adıyla anılır. Onun hükmü ve yönetimi esastır. Bu devlette bütün binalar camdan yapılmıştır ve seks hariç perdeler hiçbir zaman kapatılmaz.
Kara Dörtleme’nin her biri kendine özgü bir dünya anlatır. Hepsinde ortak olan olgu baskıcı bir devlet olsa da her distopya bunu farklı bir şekilde işler. Fahrenheit 451, kitap okunmayan bir dünyada cahil kalan insanları anlatırken, Cesur Yeni Dünya’da sistemin kölesi olmuş robotik canlılarla karşılaşırız. 1984 ise oldukça gerçekçi ve olağan bir otoriter gelecek perspektifi sunar bize. George Orwell yaşadığı deneyimleri kitaba çok güzel bir biçimde aktarıp bizi o boğucu dünyanın içine hapseder fakat mühim bir şeyi eksik bırakır: Yaratıcılık. 1984 tipi devletlerin benzeri zaten günümüzde vardır. Orwell bilim kurgudan ziyade politik bir eser yazar.
Zamyatin ise bize apayrı bir evren anlatır. Bu dünyada insanlar matematiksel ifadelerle kendilerini anlatmakta, onlarla beraber yaşamaktadır. Matematik ve mantık hayatlarının her alanına nüfuz etmiştir. İnsanların bir adı bile yoktur. Onun yerine bir harf ve sayı ile tanımlanırlar. İnsanlar adeta birer numaradan ibarettir. Dolayısıyla demokrasi, özgürlük ve en önemlisi hayal gücü gibi kavramlara burada asla yer yoktur. Ana karakterimiz ise D-503 isimli bir mühendistir. Hikayede karşılaşacağı I adlı kadınla beraber içinde bir şeyler kıpırdanacaktır.
Eserin Dili
Bir eseri okutan şey içeriği olduğu kadar aynı zamanda dilidir de. Özgün bir konuyu akıcı ve yalın bir üslupla birleştirdiğimizde, o eser bize bir okuma şöleni yaşatır. Cümleler adeta akıp gider. Ağdalı ya da çok süslü bir dil kullanmak kötü değildir fakat okuyucuyu eserin içinden tutabilmek gerekir. Bazı yazarlar normalin çok ötesinde ağır bir dil kullanır. Buna ekseriyetle Rus Edebiyatı’nda rastlarız. Kendine has bir havası vardır Rus eserlerinin. Okuduğum birkaç eserde de nitekim bunu gördüm. Zamyatin de bir Rus olduğundan dolayı eser sıradan bir okuyucuya ağır ve hantal geliyor. Tek oturuşta kitabı bitiremiyorsunuz, bir yerden sonra kitap sizi yoruyor. Bunda kullanılan sıra dışı betimlemeler de etkili. Yazar bizi o dünyaya alıştırmak için normalde duymadığımız betimlemeler ve sıfatlar kullanıyor. İlaveten, Zamyatin bir gemi mühendisi ve bu yönünü de esere yansıtıyor. Bunların hepsi bir araya geldiğinde kitap haleflerine göre daha ağır ve sıkıcı kalıyor.
Olay Örgüsü ve Final
D-503, İntegral adı verilen her yeri camla kaplı bir uzay gemisi inşa etmekle görevlidir. Bu gemi diğer gezegenlere Tek Devlet’i ve Devrim’i anlatacaktır. Bu sayede mutlak iktidar bütün sisteme, ondan sonra da galaksiye yayılacaktır. Bunun için başmühendis D-503 bir günlük tutmaya başlar. Oraya bildiklerini yazar. Bu günlük sayesinde diğer gezegenlerdekiler Tek Devlet’i ve Velinimet’i öğrenecektir.
D-503 ilk başta yönetime tamamen sadıktır ve bu matematik sistemine güçlü bir inançla bağlıdır. Ne var ki sonradan bir yürüyüşte tanıştığı I-330 onu yavaş yavaş değiştirmeye başlayacaktır. I-330 sisteme karşı çıkan, özgür ve aykırı biridir. Ayrıca gizli bir örgütün de başındadır. Ana karakterimiz I ile vakit geçirdikçe kendi ruhunu ve duygularını keşfeder. İçinde yabancı bir şeyler yeşermeye başlar. Kitap boyunca düşünceleri sarsılmaya başlar.
Ne yazık ki her distopyada olduğu gibi bu kitap da iyi bir sonla bitmez. D-503 değişimini tamamlayamaz. İntegral yok edilemez ve I-330 ile örgüt amacına ulaşamaz. Ameliyat sırasında D-503 bütün bildiklerini anlatır ve herkesi ifşa eder. Neticede kazanan yine Düzen olmuştur.
Karakterler
- D-503 : Matematikçi ve İntegral’in başmühendisi. Sistemi kusursuz bulan biriyken I-330 ile tanışınca yavaşça değişmeye başlar.
- I-330 : Sistemin bozuk üretimi. Dış dünyadakilerle bağlantısı mevcut. Asi ve özgür bir karaktere sahip. Planını başarıya ulaştırmak için D-503’ü değiştirmeye çabalar.
- O-90 : Tıpkı adındaki O gibi daha yuvarlak hatlı, şefkatli ve sakin bir karakterdir. Ana karakterimizin partneridir ve bir çocuk sahibi olmak ister.
- R-13 : Şairdir ve sistemi öven şiirler yazar. D ve O ile bir ilişki içindedir.
- S-4711 : Ana karakteri izleyen devlet görevlisidir. Tıpkı adındaki S gibi kıvrımlı ve sinsidir.
Yazarın Notu
Zamyatin, kitabı o zamanki Rus otoritesine karşı yazdığı için yer yer felsefi kısımlar ve manifesto içerir. Olaylardan ziyade insan zihnine odaklanır. Bu alandaki ilk eser kabul edilmesi sebebiyle esinlenebileceği ve faydanalabileceği bir kitap olmamıştır. Buna rağmen diğer kült eserlerin doğmasına yardımcı olmuş ve bize yeni bir ufuk kazandırmıştır. İlk distopya olduğu için ben de alıp okudum yıllar önce. Şimdi bakınca yeniden okumam gerektiğini fark ettim çünkü Biz tek seferde hazmedilebilecek bir kitap değil. İkinci okumadan sonra bu yazıyı da güncellerim ve Biz eserine hak ettiği değeri gösteririm.