Kapalı bir Ankara gününde daha bilgisayarın başına geçtim. Aylardan haziran olmasına rağmen havalar hâlâ alıştığımız sıcaklıklara çıkmadı. Bu sene normalden daha yağışlı geçti Ankara için. Bakalım bu Küresel Isınma’nın sonu nereye varacak? Beni düşündürüp klavyenin başına geçirten elbette Ankara ya da hava durumu değildi. Bir süredir aklımda olan bir konu beni bugün bu satırları yazmaya itti. Ben de oturup biraz planlı, biraz çalakalem yazmaya başladım. Bazı yazıları belirli bir planlama olmadan yazmak daha iyi hissettiriyor. Zihnindeki düşünce akışını olduğu gibi kelimelere döküp alıcıyla (okuyucu oluyor burada) iletişim kuruyorsun. Tabii bazıları buna inanmayabiliyor. “Hiç mi düşünmüyorsun?” diyenler de çıkabilir. Tabii ki de kafamda yazacağım konuyu ve iskeletini az buçuk belirliyorum fakat bu her yazı için aynı düzeyde olmuyor. Bazı yazıların okunabilirliği, akıcılığı ve bütünlüğü diğerlerinden daha iyi oluyor. Ayrıca her aklıma geleni, her bulduğum güzel düşünceyi aktarmıyorum çünkü not tutmuyorum. Zihnimde olanların bir kısmı zihnimde kalıyor. Bunun için üzülmüyorum da. Zira beynim yenilerini rahat ve doğal bir şekilde üretmeme izin veriyor. Bunu da immersive daydreaming (sürükleyici hayal kurma) sayesinde yapabiliyorum. Buna yazarlıkla alakalı olan yazımda değinmiştim. Bugün daha detaylı bir şekilde ele alıp neden bir lütuf olduğunu açıklayacağım.
Immersive Daydreaming (Sürükleyici Hayal Kurma) Nedir?
Öncelikle, insanların çoğunun aklına normalden fazla hayal kuruyorum dediğinizde, Immersive Daydreaming (Sürükleyici Hayal Kurma) yerine Maladaptive Daydreaming geliyor. Toplumumuz ikincisini bile pek duymamışken ilkini bilmelerini beklemek oldukça absürt kaçacaktır. Ben bile yarım yıl öncesine kadar böyle bir kavramın varlığından bihaberdim. Oysaki birçok yazarın ve sanatçının içinde bundan var. Sürükleyici hayal kurma yeteneğine (yetenek doğru kelime midir bilemedim) sahip oldukları için özgün ve muazzam işler ortaya koyabiliyorlar. Bu olmadan yazarlık yapılmıyor mu? Elbette yapılıyor. Ne var ki kurgusal bir evreni detaylı bir biçimde inşa etmeniz için olağanüstü bir yaratıcılığa ve sıradışı bir zihne ihtiyacınız var. Nitekim, 2019’da West & Somer tarafından yayınlanan bilimsel makalede immersive daydreaming şöyle tanımlanmıştır: Ayrıntılı zihinsel fantezi senaryolarına, öykülerine ve dünyalarına yoğun bir şekilde dalma. Ayrıca bu hayaller normalden daha canlı ve kalıcıdır. Örneğin, buna sahip olan kişiler kafalarında kapsamlı ve uzun süreli kurgusal evrenler veya dünyalar oluştururlar. Bu dünyaları ve hayalleri yıllardır geliştirenler de vardır. Sıradan insanlar bu tarz şeyleri anlık düşlerken, Immersive Daydreaming’e sahip olan biri on yıldır kendi kurduğu evreni düşünüp mutlu olabilir. Bu yönüyle bakıldığında Immersive Daydreaming (Sürükleyici Hayal Kurma) birey için zararsız, hatta yer yer yararlı bile olabilir.
Maladaptive Daydreaming Ne Açıdan Farklı?
Bu hayaller ve düşünceler kontrolsüz bir hal aldığında hayatı etkilemeye başlar. Kişi hayallerini kontrol edemez, istemsizce hayal dünyasına dalar ve işlerini aksatır. Zamanla hayaller daha uzun sürmeye ve daha soyut olmaya başlayabilir. Hayal kuran kişi sosyal ve duygusal açıdan zorluklar yaşamaya başlar (Greene et al., 2020; Somer & Herscu, 2017; West & Somer, 2019). Bu yüzden de psikoloji literatüründe klinik bir sendrom veya günlük işlevselliği bozan bir davranışsal bağımlılık/bozukluk olarak ele alınır. Çünkü kafamızın içindeki bir hayalin saatlerce sürüp bizi duygusal açıdan etkilemesi normal bir durum değildir.
“Klinik psikolojide bu iki kavram aynı spektrumun farklı uçları olarak görülür. Eli Somer ve ekibinin çalışmalarında vurgulandığı üzere; hayal kurma eylemi bireyin kontrolündeyse, yaratıcılığı besliyor ve günlük sorumlulukları aksatmıyorsa ‘Sürükleyici’; ancak kompulsif bir hal alıp gerçeklikten koparıyorsa ‘Uyumsuz’ (Maladaptive) olarak değerlendirilir.”
Hem Immersive Daydreaming hem de Maladaptive Daydreaming kişinin belli zorluklarla baş etmesine yardımcı olur. Kişiye zengin bir hayal gücü sunarak onu zihinsel açıdan geliştirebilir. İki durumda da kişi kafasındaki hayali olaylardan ve karakterlerden etkilenip onlarla adeta gerçek bir insanmış gibi bağ kurabilir. Aradaki fark ise birinin kontrollü ve zevkli olmasıyken diğerinin istemsiz ve yorucu olmasıdır. Maladaptive (uyumsuz) bir kişinin günlük sorumluluklarını ihmal etmesine sebep olur. Sürükleyici hayal kurma ise bir yazar için bir lütuftur, bir nimettir. Devasa bir evren inşa etmesine izin verir. Büyük üstat Tolkien de büyük ihtimalle Immersive Daydreaming’e sahipti. Zira kendisi de yepyeni bir evren kurup o evrende yaşadığını düşünmüştür. Aklınıza gelen diğer büyük yazarlar ve mangakalar da büyük olasılıkla buna sahip.
Bende Nasıl Immersive Daydreaming (Sürükleyici Hayal Kurma) Var?
Çocukluğumdan beri kitap okumayı ve çizgi film izlemeyi seven birisiyim. Aynı şekilde oyun oynamaya da bayılıyordum. Oyun oynarken kendime hayali karakterler yaratıp onlarla oynuyor, kendime bir dünya inşa ediyordum. Bunu yaparken onların hayal ürünü olduğunun tamamen farkındaydım ama bunun bana özgü bir şey olduğunun bilincinde değildim. Biraz daha büyüdükçe ben de kendi evrenlerimi kurmaya başladım. 5. sınıfta bir defterime kendi oluşturduğum canavarları çiziyordum. Onların olduğu bir dünya hayal ediyordum. 6. sınıfta kendime apayrı bir evren daha kurdum ve bu sefer onu büyütmeye başladım. Bazen aklıma istemsizce geliyordu ama sorun etmiyordum. Büyüdükçe bunu kontrol etmeye başladım. Bazen beni mutlu ettiği için, bazen de üzgünken moralimi düzeltmesi için kurgusal evrenlerimi düşünüyordum. Zamanla bu evrenlerin sayısı gittikçe arttı. Hepsini yazmaya kalksam, belki de on farklı iş koyardım ortaya. Reşit olduktan sonra daha tutarlı evrenler düşlemeye başladım ve bir adım atıp bunları düşüncede bırakmamaya karar verdim. Pandemide ise şu an yazmakta olduğum romanın temellerini kafamda kurdum. Aklıma gelen bu yeni evreni genişletip durdum. Yazdıkça ve insanlara anlattıkça da aklımda daha çok kalmaya başladı. Birkaç sene önce de bunun diğer insanlarda da olduğunu öğrendim. En son ise benimkinin hastalık değil, bir lütuf olduğunu anladım. Her ne kadar büyük üstatlarla kıyaslanamayacak olsam da böyle bir özelliğe sahip olduğum için mutluyum.
Kaynakça
- Daydreaming, M. (2023, August 23). Immersive Daydreaming vs. Maladaptive Daydreaming: The Differences. Stop Maladaptive Daydreaming. https://maladaptivedaydreaming.org/blogs/md/immersive-daydreaming-vs-maladaptive-daydreaming
- Greene T, West M, & Somer E (2020). Maladaptive daydreaming and emotional regulation difficulties: A network analysis. Psychiatric Research, 285, Article 112799. 10.1016/j.psychres.2020.112799
- West M, & Somer E (2019). Empathy, emotion regulation and creativity in immersive day-dreaming. Imagination, Cognition and Personality, 39(4), 358–373. 10.1177/0276236619864277